तुम्ही गडावर जा, गारद अनुभवा, पण त्या क्षणी शिवरायांची जाणीव, त्यांचा सन्मान आणि आपल्या संस्कृतीचं भान ठेवा

गारद म्हणजे काय? त्याचे महत्त्व काय?

शिवकाळाबद्दल, गड-किल्ल्यांबद्दल, शिवाजी महाराजांबद्दल ऐकताना, वाचताना आपण अनेकदा 'गारद' हा शब्द ऐकतो. पण नेमकं हे गारद म्हणजे काय, याचा विचार कधी केला आहे का?

'गारद' म्हणजे विशेष प्रकारची घोषणा किंवा मानवंदना. एखाद्या राजाला किंवा मान्यवराला सन्मानपूर्वक स्वागत करताना 'गारद' दिली जाते. शिवाजी महाराजांच्या पालखीसमोर गडावर 'गारद' देण्याची परंपरा होती आणि आजही ती जपली जाते.

गारद कधी आणि कसा दिला जातो?

शिवकालीन परंपरेनुसार, राजा किंवा सरदार किल्ल्यावर प्रवेश करताना तो सन्मानपूर्वक येत आहे हे दर्शवण्यासाठी वाजंत्री, नगारे, तोफांची सलामी आणि सैनिकांच्या घोषणांद्वारे गारद दिला जात असे. विशेषतः शिवाजी महाराज रायगडावर येत असताना राजसभेत किंवा पालखी मार्गावर 'गारद' देण्याचा सोहळा होत असे. आजही दरवर्षी 6 जून किंवा 16 जानेवारीला रायगडावर शिवराज्याभिषेक सोहळा आणि पालखी सोहळा होताना गडावर 'गारद' दिला जातो.

यावेळी शिवभक्त मोठ्या संख्येने गडावर उपस्थित असतात. त्यावेळी गडाचे प्रमुख आयोजक गारद सुरू होणार असल्याची घोषणा करतात. त्यानंतर सर्व शिवभक्त आपल्या जागेवर स्थिर होतात. तिथे नगारे, तुर्य, ढोल-ताशांच्या गजरात, सैनिकांच्या सलामीसह, शिवछत्रपतींच्या नावाचा जयघोष करीत गारद दिला जातो. तो सोहळा पाहताना अंगावर काटा येतो आणि मन अभिमानाने भरून जातं.

आजकाल सोशल मीडियावर दिसणारे गारदाचे स्वरूप

हल्ली सोशल मीडियावर आपण अनेकदा व्हिडीओ पाहतो की, अचानक कोणीतरी येतं आणि 'गारद' देतं. कधी त्याच्यासमोर शिवाजी महाराजांची मूर्तीही नसते. कधी कुठल्याही संदर्भाशिवाय एखादी व्यक्ती ठरवून गारद देते आणि व्हिडीओ अपलोड केला जातो. हे पाहताना अनेकदा मनात खटकल्यासारखं होतं. कारण अशा गारद सोहळ्यात ती जुनी शिस्त, तो सन्मान, ती परंपरा, तो पवित्र भाव कुठेतरी हरवत चालला आहे, असं वाटतं.

गारद देताना काही वेळा लोक पायात चप्पल घालून असतात. काही वेळा लोक बसलेले असतात, काहीजण दुर्लक्ष करतात. गारद सुरू होतोय हे समजूनही काही लोक उभे राहत नाहीत. गारद म्हणजे केवळ घोषणा किंवा हात उंचावून देणारा सवंग प्रकार नाही, त्यामागे शिवकालीन परंपरेचा पवित्र भाव असतो. तो पवित्र सोहळा आहे.

गारद देताना काय काळजी घ्यावी?

1. गारद सुरू होण्याआधी आयोजक सूचना देतात. त्या ऐकून सर्वांनी पायातील चप्पल काढाव्यात.
2. गारद देताना सर्वांनी उभं राहावं.
3. हात जोडून, सन्मानाने, अभिमानाने तो सोहळा पाहावा.
4. सोशल मीडियासाठी फक्त स्टंटबाजी म्हणून गारद देण्याचा प्रकार टाळावा.
5. गड, किल्ले आणि शिवरायांप्रती आदर राखूनच प्रत्येक कृती करावी.

नव्या पिढीने गारद समजून घेतला पाहिजे

आपण आज सिनेमागृहात जातो, कोणीतरी सिनेमा सुरू होण्याआधी राष्ट्रगीत वाजलं की उभं राहतो. त्यावेळी आपण ते कर्तव्य म्हणून करतो. तसंच, गडावर गेल्यावर, गारद सुरू झाला की तो शिवरायांविषयीच्या आपल्या भक्तीचा आणि सन्मानाचा भाग आहे, हे नव्या पिढीला शिकवायला हवं.

सत्य शिवभक्ती म्हणजे काय?

सत्य शिवभक्ती म्हणजे केवळ शिवाजी महाराजांचा जयजयकार करणे नव्हे, तर त्यांच्या परंपरांचा, त्यांच्या कार्याचा योग्य सन्मान राखणे. गडावर गारद सुरू असताना आपण उभं राहिलो नाही, पायात चप्पल राहिली, मोबाईलवर खेळत राहिलो, फोटो काढत राहिलो तर ती खरी शिवभक्ती नाही. उलट, ते महाराजांचा अपमानच आहे.

शेवटी...

मीही रायगडावर जाऊन तो गारद अनुभवला आहे. त्या क्षणी मन अभिमानाने भरून आलं. पण काही ठिकाणी जेव्हा गारद चालू असताना लोक बसलेले पाहिले, चप्पल घातलेल्या पाहिल्या, तेव्हा मनाला खटकलं. शिवरायांप्रती असलेल्या आपल्याच भक्तीत आपण त्यांच्या परंपरेचा अपमान तर करत नाही ना, हा विचार मनात आला.

तुम्ही गडावर जा, गारद अनुभवा, पण त्या क्षणी शिवरायांची जाणीव, त्यांचा सन्मान आणि आपल्या संस्कृतीचं भान ठेवा. हीच खरी शिवभक्ती.

जय शिवराय!