प्रास्ताविक | Preface

माझ्या आवडत्या क्षेत्रातील यात्रेची सुरुवात ही लिखाणाच्या प्रेरणेपासून झाली. पत्रकारिता हा क्षेत्र मला सदैवच मोहक वाटला कारण तो समाजातील वास्तव आणि सत्य उघडकीस आणण्याचा एक सशक्त माध्यम आहे. या कोर्सची रचना करण्याचा माझा हेतू भारतीय आणि जागतिक पत्रकारितेच्या इतिहासावर आधारित, आधुनिक माध्यमांच्या सदुपयोगावर, आणि धैर्यपूर्ण आणि नैतिक पत्रकारितेचे महत्त्व समजावून देण्यावर केंद्रित आहे.

या कोर्सची प्रेरणा:

मला वाटते की, आजच्या डिजिटल युगात पत्रकारितेचे स्वरूप व कार्यपद्धती पूर्णपणे बदलले आहे. त्यामुळे, नवीन पत्रकारांना सतत सावध, नैतिक व तांत्रिक कौशल्यांनी परिपूर्ण बनवणे ही माझी प्राथमिक गरज वाटते. या कोर्समधून मी सुचवू इच्छितो की, पत्रकारिता ही फक्त बातम्या द्यायची कामगिरी नाही, तर ती जनता जागरूक आणि जागरूक समाजाची रचना करणारी सेवा आहे.

या अभ्यासक्रमात काय शिकता येईल:

• पत्रकारितेचे मुलभूत तत्त्वे आणि नैतिकता

• वेगवेगळ्या माध्यमांच्या प्रकारांची समझ

• भारतातील शासकीय आणि प्रभावी संस्था

• डिजिटल मीडिया व सोशल मीडिया आधारित पत्रकारिता

• करिअरच्या संधी आणि त्यासाठी आवश्यक तयारी

शेवटी, माझी आशा:
ही माहिती व शिकवण आपल्याला समाजातील जबाबदारी पूर्ण करीत, सत्य व निष्पक्ष पत्रकारिता करण्याच्या दिशेने प्रोत्साहित करेल. आपण या अभ्यासक्रमातील सर्व मुद्द्यांना जिज्ञासू आणि कौशल्यपूर्णपणे समजून घेऊन, माध्यमिक तसेच व्यावसायिक क्षमतेने पुढील पिढीसाठी आधारस्तंभ बनाल.

---

अंतर्गत:

ही भूमिका तुमच्या वाचकांना, विद्यार्थ्यांना, आणि सहभागी पत्रकारांना या कोर्सोद्दिष्टांच्या दृष्टीने प्रेरणा देईल. तुम्ही यानुसार आपल्या आवडीप्रमाणे थोडे अपवाद किंवा वाचनाची शैली बदलू शकता, पण मुख्यतः विश्वास ठेवावा की, हा प्रास्ताविक आपल्या पुस्तकाला एक अर्थपूर्ण आणि प्रामाणिक सुरुवात देतो.

पत्रकारिता म्हणजे काय?

पत्रकारिता ही माहिती गोळा करण्याची, तपासणी करण्याची व ती प्रजासत्ताक समाजाला पोहोचवण्याची कला आणि जबाबदारी आहे. पत्रकारिता फक्त लेखन नाही तर सत्य सांगणे, सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारणे, अन्याय उघड करणे व सत्ताप्रणालीला जबाबदार धरण्याचा एक माध्यम आहे. पत्रकारिता लोकशाही टिकवण्याचा पाया आहे, जी सत्तेवर लक्ष ठेवते.

पत्रकारितेचे मुख्य उद्दिष्टे:

• जनतेशी माहितीची देवाण-घेवाण करणे

• नागरिकांना शिक्षित करणे

• सत्तेच्या गैरव्यवहारावर लक्ष ठेवणे

• आवाज नसलेल्या लोकांना प्रतिनिधित्व देणे

पत्रकारितेची नैतिकता
सत्य व अचूकता - चुकीची माहिती देऊ नका, हींह् सत्यताच तपासा.
स्वातंत्र्य - राजकीय/कॉर्पोरेट दबावापासून मुक्त रहाणे.
निष्पक्षता - सर्व बाजूंची माहिती देणे.
जबाबदारी - चुका मान्य करून दुरुस्ती करणे.
मानवीत्व - गरज नसताना इतरांवर त्रासदायक परिणाम टाळणे.
उदाहरणार्थ, जर पत्रकार धार्मिक वादग्रस्त घटनेवर रिपोर्ट करत असेल तर त्याला संवेदनशील भाषा वापरावी, कोणत्याही पक्षाला बाजू न देता सत्य व तथ्यावर आधारित रिपोर्टिंग करावी.

पत्रकारिता आणि लोकशाही
भारतीय लोकशाहीत, विधानमंडळ, कार्यपालिका आणि न्यायपालिका यानंतर पत्रकारिता चौथा स्तंभ आहे. भीतीविना पत्रकारिता नसल्यास भ्रष्टाचार वाढतो आणि सत्तेची चौकशी होत नाही. भारतीय संविधानातील कलम 19(1)(अ)ने सर्वांना व्यक्त होण्याचा अधिकार दिला आहे. पत्रकार हे हाच अधिकार वापरून सत्तेवर नियंत्रण ठेवतात.

जागतिक पत्रकारितेचा इतिहास

• १५०० च्या दशकात गुतेनबर्गच्या छापाखान्यामुळे प्रथम प्रकाशित साहित्य तयार झाले.

• १६०५ मध्ये जर्मनीत पहिले वृत्तपत्र प्रकाशित झाले.

• १७००-१८०० मध्ये युरोप आणि अमेरिका मध्ये राजकीय वृत्तपत्रांची वाढ.

भारतीय पत्रकारितेचा इतिहास

• १७८० मध्ये हिकीचे बंगाल गॅझेट प्रथम इंग्रजी वृत्तपत्र.

• १८५७ च्या स्वातंत्र्य लढ्यात देशी भाषिक वृत्तपत्रांची भूमिका.

• १८८० नंतर बाळ गंगाधर टिळकांनी केसरी आणि मराठा मधून लोकशाही जागृती.

• १९७५-७७ काळात आपात्कालीन काळात पत्रकारांवर बंदी आणि तुरुंगवास झाला तरी भूमिगत वृत्तपत्रांनी विरोध दर्शवला.

महाराष्ट्र आणि मुंबईतील पत्रकारिता
मुंबई हे भारताचे माध्यम राजधानी आहे. येथे टाइम्स ऑफ इंडिया, महाराष्ट्र टाइम्स, लोकसत्ता यांसह राष्ट्रीय व क्षेत्रीय वृत्तपत्रांचे मुख्यालय आहे. तसेच CNN-News18, Zee News Marathi, ABP माझा यांसारख्या वाहिनींच्या हेडक्वार्टर आहेत. बॉलिवूड पत्रकारितेचा केंद्रबिंदू मुंबईत आहे. मुख्यl
प्रसिद्ध मराठी पत्रकार: निखिल वागळे, उदय नीरगुंकार, बाल ठाकरे (प्रारंभिक काळात), गौरी लंकेश यांचा उल्लेख केला जातो.

पत्रकारितेचा विकास

• २००० पूर्वी: छापाखानेवरील पत्रकारिता, टाइपरायटर, टेप रेकॉर्डर्स वापरले जात.

• २०००-२०१०: दूरदर्शन पत्रकारितेचा उदय, ओब व्हॅन्स, कॅमेरे.

• २०१०-२०२०: डिजिटल पत्रकारितेचा विस्तार, स्मार्टफोन, सोशल मीडिया.

• २०२० नंतर: संमिश्र माध्यम आणि AI च्या साहाय्याने पत्रकारिता.

पत्रकारिता आणि सोशल मीडिया
पत्रकारिता व सोशल मीडियातील फरक:

• पत्रकारितेत नीतिमत्ता बंधनकारक, सोशल मीडियावर नाही.

• सत्यापन आवश्यक, सोशल मीडियात सहसा नसते.

• पत्रकारिता विस्तृत पोहोच व जबाबदारीने केली जाते, तर सोशल मीडियाचा वापर व्यक्तिनिहाय आणि वैयक्तिक.

माध्यमांचे प्रकार आणि भूमिका

1. छापाखालील माध्यम: वृत्तपत्रे, मासिके, भारतीय राष्ट्रनिर्मितीमध्ये महत्वपूर्ण.

   • वृत्तपत्रांच्या रचनेत संपादक, व्यवस्थापक, रिपोर्टर, उपसंपादक, लेआउट डिझायनर्स यांचा समावेश.

   • उदाहरण: मुंबईतील मोठ्या बातमीसाठी लोकसत्तेत अनेक स्तरांतून समीक्षा होते.

2. प्रसारण माध्यम (टेलिव्हिजन आणि रेडिओ):

   • टीव्ही चॅनेल्स राष्ट्रीय आणि प्रादेशिक पातळीवर बातम्या तक्रार करतात.

   • रेडिओ दूरदर्शन ग्रामीण भागात महत्त्वाचा माध्यम.

3. डिजिटल आणि सोशल मीडिया:

   • वेगवान आणि प्रभावी, पण खोट्या माहितीचा धोका अधिक.

   • उदाहरण: कोविड-१९ महामारीत व्हायरल चुकीची माहिती पत्रकारांनी लगेच चांगली माहिती देऊन रोखली.

सरकारी संस्था आणि नियम

• RNI: भारतातील सर्व छापील माध्यमे नोंदणी करतो.

• प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडिया: माध्यम नैतिकतेवर देखरेख.

• महाराष्ट्र DGIPR, मनtralaya ची डिजिटल सेल, BMC चे मीडिया सेल, पोलीस कॉमन्युनिकेशन ऑफिसर.

• प्रमुख कायदे: माहितीचा अधिकार, प्रेस कायदे, आयटी कायदा, केबल टेलिव्हिजन कायदा.

आधुनिक पत्रकार

• स्वतंत्र, फ्रिलान्स पत्रकारितेचा उदय.

• तांत्रिक कौशल्ये आवश्यक (गणित, OSINT, आधुनिक संपादन).

• कानूनी समज आवश्यक (फेक न्यूज, मानहानी कायदे).

पत्रकार शिक्षण आणि करिअर

• बीएमएम/बाम्मक हे लोकप्रिय कोर्स.

• मुंबई, पुणे, दिल्लीतील प्रमुख पत्रकारिता महाविद्यालये.

• कारकीर्दीचे मार्ग: रिपोर्टर, संपादक, फील्ड प्रोड्यूसर, सोशल मीडिया व्यवस्थापक.

• जागतिक मीडिया संस्था: BBC, Reuters, The New York Times.

प्रॅक्टिकल केस स्टडीज व साधने

• आपातकालीन काळात भारतीय पत्रकारितेचे धैर्य

• निर्भया प्रकरणातील पत्रकारितेने न्यायव्यवस्थेवर प्रभाव.

• कोविड व शेतकरी आंदोलनातील मोकळ्या माध्यमांची भूमिका.

• प्रेस नोट, RTI अर्ज, मुलाखत यांची रचना.

शेवटचा विचार:
पत्रकारितेचे मुख्य धर्म आहे - “दुखितांना आधार देणे आणि सुखी लोकांना आव्हान देणे”. ह्या युगात खरी कहाणी सांगणारी मानवी भूमिका महत्त्वाची ठरते. पत्रकारिता ही फक्त नोकरी नाही, सार्वजनिक सेवा आहे. आपण इतिहास घडवत आहात.

पत्रकारितेचा पाया ठरलेल्या प्रत्येक मुद्द्याचे आता अधिक तपशीलवार, सविस्तर आणि उदाहरणांसह स्पष्टीकरण प्रस्तुत करत आहे. हा लेख अनुभवी मुंबईतील पत्रकाराच्या दृष्टीने व्यावसायिक आणि प्रभावी नमुन्यात आहे.

१. पत्रकारिता म्हणजे काय?

पत्रकारिता म्हणजे केवळ बातमी लिहिणे किंवा सांगणे नाही, तर ही समाजातील सत्य शोधण्याची कला आणि लोकांसमोर न्यायाचा खंबीर पदर उभा करणारी सामाजिक जबाबदारी आहे. पत्रकार हे समाजातील आवाज नसलेल्या लोकांचे प्रतिनिधित्व करतात, अनुचित व गैरप्रकारांना उजेडात आणतात आणि सत्ताधाऱ्यांना चौकशीसाठी बाध्य करतात. त्यामुळे "पत्रकारिता म्हणजे लोकशाही टिकवण्याची गुरुकिल्ली" ही विधान अतिशय खरं ठरते.

प्रमुख उद्दिष्टे:

• समाजातील प्रत्येक घटनेची अचूक व सत्य माहिती जनतेपर्यंत पोहोचवणे.

• नागरिक जागरूक ठेवून सामाजिक जबाबदारीची जाणीव निर्माण करणे.

• भ्रष्टाचार, अन्याय यांचा पर्दाफाश करून प्रणालीला खुल्या पद्धतीने प्रश्न विचारणे.

• समाजातील दुर्बल व व्हॉइसलेस लोकांच्या हक्कांच्या लढ्यात त्यांचे माध्यम बनणे.

२. पत्रकारितेची नैतिकता

पत्रकारितेत नैतिकता का आवश्यक? कारण निराधार किंवा चुकीची माहिती समाजात गैरसमज वाढवते, विरोधी पक्षाला प्रामाणिक चर्चा करण्यापासून रोखते. पत्रकारितेत पाच प्रमुख नैतिक तत्त्वे हे मूलाधार आहेत.

• सत्य आणि अचूकता: कोणत्याही माहितीची पुष्टी करा व चुकीची माहिती देऊ नका.

• स्वायत्तता (स्वातंत्र्य): राजकीय किंवा कॉर्पोरेट दबावापासून मुक्त राहा.

• निष्पक्षता व समता: सर्व संबंधित पक्षांची समजूतदारपणे मते व विचार वाचकांसमोर आणा.

• जबाबदारी: चुका मान्य करा, त्यावर तात्काळ दुरुस्ती करा.

• मानवता: लोकांच्या भावना किंवा वैयक्तिक जीवनावर अनावश्यक त्रास देता काम नाही.

उदाहरणार्थ, जर कोणता पत्रकार communal violence (धार्मिक वाद) यावर लेख करीत असेल तर त्याला संवेदनशीलतेने, स्पष्ट तथ्योंसह, कोणत्याही पक्षाचा प्रचार न करता लेखन करावे लागते.

३. लोकशाहीमध्ये पत्रकारितेची भूमिका

लोकशाहीचा चोथा स्तंभ म्हणून पत्रकारितेची ओळख आहे. विधान, कार्यपालिका, न्यायपालिका नंतर पत्रकारिता लोकशाही प्रतिबिंबित करण्यासाठी आवश्यक आहे. स्वतंत्र मीडिया नसल्यास:

• भ्रष्टाचार नियंत्रणात राहत नाही.

• सत्ताधारी कोणत्याही प्रमाणात जबाबदार राहीत नाहीत.

• नागरिकांना खोटी किंवा अर्धवट माहिती पुरवली जाते.

भारतीय संविधानात कलम १९(१)(अ) या अंतर्गत स्वातंत्र्य अभिव्यक्तीचा अधिकार प्रत्येक नागरिकाला आहे. पत्रकार हे हाच अधिकार वापरून समाजाला सत्य माहिती पुरवतात व सत्तेवर नियंत्रण ठेवतात.

४. पत्रकारितेचा इतिहास

जागतिक इतिहास

१५०० च्या सुमारास गुतेनबर्गने छपाईची क्रांती केली. १६०५ मध्ये जर्मनीत पहिले वृत्तपत्र प्रकाशित झाले. पुढील दोन शतकांत युरोप व अमेरिका मधे अनेक राजकीय व सामाजिक विषयांवर चर्चेसाठी वृत्तपत्रे तयार झाली. १९४० च्या आसपास पत्रकारिता व्यवसाय स्वरूपात उदयास आली.

भारतीय इतिहास

१७८० मध्ये जेम्स ऑगस्टस हिकीने बंगाल गॅझेट सुरू केले. १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात स्थानिक भाषांतील वृत्तपत्रांनी मोठे योगदान दिले. बाळ गंगाधर टिळकांचा केसरी आणि मराठा या दोन वृत्तपत्रांनी राजकीय जागृती निर्माण केली. १९७५-७७ मध्ये आणीबाणी काळी सरकारी सेंसरशिप असूनही भूमिगत वृत्तपत्रांनी सत्य सांगणे सुरू ठेवले.

५. महाराष्ट्र आणि मुंबईतील पत्रकारिता

मुंबई हे देशाचे मुख्य मीडिया केंद्र आहे. येथे टाइम्स ऑफ इंडिया, महाराष्ट्र टाइम्स, लोकसत्ता यांसह मोठ्या देशी-विदेशी वृत्तपत्रांची मुख्यालये आहेत. तसेच ABP माझा, झी न्यूज मराठी आणि CNN-News18 सारख्या वाहिन्यांचे मुख्यालय मुंबईत आहे. बॉलिवूडचे मीडिया कव्हरेज हे सुद्धा मुंबईवर केंद्रित आहे. महाराष्ट्रातून निखिल वागळे, उदय निर्गुडकर यांसारख्या दिग्गज पत्रकारांनी पत्रकारितेला एक नवा आयाम दिला आहे.

६. पत्रकारितेचा विकास व साधने

२००० पूर्वी पत्रकारिता मुख्यतः मुद्रण केंद्रित होती, ज्यात टाइपरायटर, टेप रेकॉर्डर वापर झाले. २०००-२०१० मध्ये टीव्ही पत्रकारितेचा प्रादुर्भाव झाला. त्यानंतर २०१०-२०२० मध्ये डिजिटल आणि सोशल मीडियाने पत्रकारितेचे स्वरूप बदले. २०२० नंतर AI, ChatGPT आणि OSINT सारख्या तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने पत्रकारितेचे स्वरूप अधिक तीव्र, वेगवान झाले.

७. पत्रकारिता व सोशल मीडिया

सोशल मीडिया वेगाने वाढत असल्याने कुठेही कुणीही माहिती लवकर पसरवू शकतो, पण त्यात बरेचदा पडताळणी नसते. पारंपरिक पत्रकारितेत सत्यापन, नैतिकता आणि जबाबदारी खूप गंभीर स्वरूपाची असते.

मुद्दा	पत्रकारिता	सोशल मीडिया
नैतिकता	बंधनकारक	अनेक वेळा अनुपस्थित
पडताळणी	अनिवार्य	कपटपूर्णपणे कमी
पोहोच	विश्वासार्ह, नियोजित	जलद व व्हायरल
जबाबदारी	समाजासाठी	वैयक्तिक, समूहासाठी कमी

८. माध्यमप्रकार आणि त्यांची भूमिका

छापील माध्यमे

वृत्तपत्रे आणि मासिके पारंपरिक माध्यमे आहेत जिथे तथ्यपूर्ण सखोल रिपोर्ट तयार होतात. मोठ्या वृत्तपत्रांच्या หนरचाने संपादक, रिपोर्टर, उपसंपादक आणि डिझायनर्स या संघटनेत काम करतात.

दूरदर्शन माध्यमे

टूएनव्ही पत्रकारिता दुर्घटना किंवा कार्यक्रम थेट प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवते. अँकर थेट स्टुडिओमध्ये बातम्या मांडतात, तर रिपोर्टर सीनवरील माहिती गोळा करतात.

रेडिओ पत्रकारिता

ग्रामीण भागासाठी महत्त्वाचे माध्यम. आपण पाहिलंय की खाद्यधान्य पुरवठा, हवामान, शासन योजना याची माहिती रेडिओवर प्रभावीपणे दिली जाते.

डिजिटल आणि सोशल मीडिया

या माध्यमामुळे पत्रकारितेला वेगाने बदलले व विस्तृत दर्शक मिळाले. मात्र, फेक न्यूज आणि अफवा याचा धोका अधिक आहे.

९. भारतीय व महाराष्ट्रातील शासकीय माध्यम प्रशासन

• RNI: सर्व मथळ्यांचे नोंदणी व व्यावसायिकता सुनिश्चित करते.

• PCI:媒प्रेरित नैतिकतेचे रक्षण करते.

• DGIPR: सरकारचे अधिकृत माध्यम संबंध विभाग, पत्रकारांना अधिकृत बातम्या पुरवते.

• मनtralaya चे IT सेल: डिजिटल माध्यमांकडून जनतेपर्यंत जलद माहिती पोहोचवते.

• BMC मीडिया सेल: स्थानिक पातळीवर krizis व्यवस्थापन करत मीडिया व जनतेची माहिती जोडते.

• पोलीस Public Relations Officer (PRO): गुन्हे-घटना संबंधित मीडिया संपर्क राखतात.

१०. आधुनिक पत्रकार

फ्रीलान्स पत्रकार व मोकळ्या माध्यमांनी पत्रकारितेचा नवा चेहरा दिला आहे. अधिक स्वातंत्र्य असूनही आर्थिक व कायदेशीर अडचणी आहेत. आजच्या पत्रकाराला डिजिटल, OSINT, AI आणि सोशल मीडिया कौशल्य असायला हवे.

११. पत्रकार शिक्षण आणि करिअर

बीएमएम किंवा बामर्मसी कोर्स मधून विद्यार्थी प्रशिक्षित होतात. विविध माध्यमात करिअर करता येते – रिपोर्टर, अँकर, संपादक, मीडिया संशोधक, पॉडकास्ट होस्ट इ.

१२. सैद्धांतिक व प्रॅक्टिकल शिका

• पत्रकारितेत संदर्भ आणि तथ्यावर विश्वास ठेवा.

• प्रत्येक बातमीची गांभीर्याने पडताळणी करा.

• पत्रकारितेला मानवता व नैतिकतेचा संदेश पाठीमागे ठेवा.

• क्रिटिकल विचार करा, धैर्य ठेवा, विश्वासार्ह व्हा.

भाग ३ – शासकीय यंत्रणा, माध्यम नियमन आणि पत्रकारांचे हक्क

११. भारतातील वृत्तपत्र नोंदणी कार्यालय (RNI)

RNI ही भारत सरकारची एक प्रमुख संस्था आहे जिला मुद्रित माध्यमांच्या नोंदणी आणि कायदेशीर परवाना देण्याची जबाबदारी आहे. नव्या वृत्तपत्रांकडून शीर्षक मंजूरी घेणे, वृत्तपत्रांचा अहवाल सादर करणे तसेच सुत्रधारांकडून जाहिरातीसाठी वितरण तपासणी RNI च्या अंतर्गत येतात.

• उदाहरण: एखाद्या नव्या मराठी साप्ताहिकाने मुंबईत छापण्यासाठी RNI कडे शीर्षक मंजूर करुन घेतले पाहिजे.

१२. प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडिया (PCI)

PCI ही भारतातील माध्यमाचे नैतिक रक्षक म्हणून काम करणारी स्वायत्त संस्था आहे, जिला प्रेस कौन्सिल कायदा, १९७८ अंतर्गत स्थापन करण्यात आली आहे.

• माध्यमांवर तक्रारींचा निराकरण करणे,

• पत्रकारितेतील नैतिक व्यवहारांचे नियम बनवणे,

• पत्रकारितेतील तटस्थता, सत्यता आणि जबाबदारी या बाबतीत निर्देश देणे याचे काम PCI करते.

• अभिप्रेत काळजी घेता येत नाही की PCI चा निर्णय शिक्षा देणारा नसतो, तो सिफर सल्लामसलत स्वरूपात असतो.

• उदाहरण: २०२० मध्ये दिल्ली दंगलीवादी अंशत: चुकीच्या पुनरावलोकनांवर PCI ने माध्यमांना सूचना दिल्या.

१३. जनसंपर्क व प्रसारण विभाग (PRPG)

महाराष्ट्र राज्यात DGIPR (Directorate of Public Relations and Publicity) ही मुख्य शासकीय संस्था आहे जिला सरकारचे महत्त्वाचे संदेश प्रसारित करणे, पत्रकारांना अधिकृत प्राधिकरण देणे आणि माध्यमांसाठी धोरणात्मक कामांचे नियोजन करणे हे काम असते.

• उदाहरण: मुख्यमंत्रींच्या नवीन धोरणाच्या जाहिरातीसाठी DGIPR द्वारे पत्रकार परिषद आयोजित केली जाते.

१४. मनtralaya ची माहिती तंत्रज्ञान व डिजिटल विभाग

महाराष्ट्र सरकारच्या मनtralaya मध्ये स्वतंत्र डिजिटल मीडिया सेल आहे, जो सोशल मीडिया प्रणालींचे नियमित पालन करतो, महत्त्वाच्या अपातकालीन सूचना, जनकेन्द्रित पोर्टल आणि RTI प्रणालींचे प्रबंधन करतो.

• उदाहरण: २०२१ मध्ये कोरोना काळात रुग्णालयातील बेडांच्या उपलब्धतेसाठी WhatsApp हॅल्पलाइन सुरू केली.

१५. BMC मीडिया सेल

मुंबई महानगरपालिका (BMC) या संस्थेच्या माध्यमांशी जुळवून ठेवणाऱ्या विभागाकडे मुंबईतील आपत्ती व्यवस्थापनासाठी अनुमति आहेत. त्यांनी पत्रकारांना ताजी माहिती पुरवतात, अफवा रोखतात आणि स्थानिक स्तरावर त्वरित बातम्या प्रसारित करत असतात.

• उदाहरण: २०१९ मध्ये मुंबईतील पूर काळात BMC च्या ट्विटर अपडेट्सनी प्रवाशांना सुरक्षित मार्ग दाखवले.

१६. पोलीस विभागातील मीडिया व्यवहार

महाराष्ट्रात प्रत्येक जिल्हा आणि विभागात Public Relations Officer (PRO) असतात जे:

• मुख्य घटना नोंदवून त्वरित प्रेस नोट्स प्रसिद्ध करतात,

• संप्रेषणाला समन्वय साधतात,

• अफवा फैलावण्यापासून प्रतिबंध करतात,

• आणि अधिकार क्षेत्रातील कायदेशीर नियंत्रणाच्या प्रसंगी पत्रकारांशी संपर्क ठेवतात.

• उदाहरण: Mumbai Police PRO ने बम धमकी दिली गेली तेव्हा त्वरित सत्य माहिती प्रसारित केली.

१७. मनtralaya मधील विभागनिहाय मीडिया संपर्क

• नगर विकास: संयुक्त सचिव- मेट्रो प्रकल्प, भूमिहीन पुनर्वसन.

• सार्वजनिक आरोग्य: आयुक्त/ PRO - संसर्गरोग, वैद्यकीय सुविधांची माहिती.

• शिक्षण विभाग: संचालक- परीक्षा निकाल आणि शाळा धोरणे.

• गृह विभाग: ACP/PO - कायदेविवाद, गुन्हे.

पत्रकारांनी हे माहित असावे की कोणत्या विभागात कोण अधिकारी आहे, ज्यामुळे संपर्क साधताना वेळ वाचतो आणि बातमी अधिक विश्वासार्ह होते.

१८. पत्रकारितेला नियंत्रित करणारे कायदे

• प्रेस आणि नोंदणी कायदा, १८६७

• प्रेस कौन्सिल कायदा, १९७८

• माहितीचा अधिकार कायदा, २००५

• केबल टेलिव्हिजन नेटवर्क कायदा, १९९५

• माहिती तंत्रज्ञान कायदा, २०००

• मानहानी, नियंत्रण आदेश, अपप्रचार विरोधी कायदे

उदाहरणार्थ, जर पत्रकार कोणत्याही सरकारी हॉस्पिटलच्या अहवालावर काम करत असेल तर RTI अंतर्गत अधिकृत माहिती मागू शकतो.

भाग ४ – आधुनिक पत्रकार

१९. स्वतंत्र व फ्रीलान्स पत्रकारांचा उदय

आजकाल पत्रकारितेचा चेहरा वेगळा झाला आहे. जुन्या माध्यमांच्या नव्या आव्हानांसमोर अनेक पत्रकार स्वतंत्र आणि फ्रीलान्सर बनत आहेत. या "मुक्त पत्रकार" किंवा फ्रीलान्स पत्रकारांमध्ये स्वावलंबी, ध्येयवादी आणि तंत्रज्ञान व कामगिरीत पारंगत असलेले लोक असतात.

फ्रीलान्सिंग वाढण्याची कारणे

• परंपरागत न्यूज रूम्सचे कामकाज कमी व कापले जाणे.

• स्वातंत्र्य संपादकीय दृष्टिकोनातून लिहिण्याची संधी.

• YouTube, Substack, X सारख्या प्लॅटफॉर्मवर थेट प्रेक्षकांशी संवाद साधण्याची क्षमता.

फ्रीलान्सर्सची ताकद

• स्थानिक आवाज आणि जमिनीवरून बातम्या.

• कॉर्पोरेट सेंसरशिपपासून मुक्तता.

• वेगवान आणि लवकर प्रतिक्रिया देणे.

आव्हाने

• आर्थिक सुरक्षिततेचा अभाव.

• पत्रकार कार्ड नाही आणि सरकारी सुविधा नसणे.

• कायदेशीर जोखमींना सामोरे जावे लागणे.

🖼 उदाहरण: दिल्लीच्या शेतकरी आंदोलनात फ्रीलान्सरांनी त्या भागात जिथे टीव्ही वाहने पोहोचू शकली नाहीत, तिथे इंस्टाग्राम रील आणि यूट्यूब शॉर्ट्सद्वारे स्थानिक आवाज मोकळेपणाने मांडला.

२०. पारंपरिक व आधुनिक पत्रकाराचा तुलनात्मक आढावा

जुना पत्रकार

• फक्त लेखनावर लक्ष देणारा.

• कार्यालयीन वेळेनुसार काम.

• मुद्रित माध्यम केंद्रित.

• नियोजित डेडलाइनवर काम.

आधुनिक पत्रकार

• लेखक, संपादक आणि डिजिटल व्यवस्थापक असा बहुआयामी.

• २४×७ फोन आणि ईमेलवर उपलब्ध.

• रिअल टाइम अपडेट, सोशल मीडियावर सक्रिय.

• वेगळ्या माध्यमांवर एकाच कथा मांडणारा.

🖥 उदाहरण: २०२४ च्या पत्रकाराने बातमी सोबत ट्विटरवर अद्यतने देणे, इंस्टाग्रामवर लाइव होणे, आणि स्पॉटिफायसाठी पॉडकास्ट तयार करणे अशा अनेक भूमिका निभावतात.

२१. पत्रकार होण्याचे फायदे

• ताजी घडामोडींची पहिली माहिती मिळणे.

• सार्वजनिक जागरूकता निर्माण करणे.

• वरिष्ठ नेत्यांशी नेटवर्किंग.

• देश-दुनियेतील विविध भागांची माहिती घेणे, प्रवास करणे.

• रामनाथ गोयंका पुरस्कार, रेड इनक पुरस्कार यांसारख्या मान्यता मिळणे.

२२. आधुनिक पत्रकारितेतील आव्हाने

• फेक न्यूज आणि डीपफेक्सचा धोका.

• आर्थिक दबावाखालील पे न्यूज.

• TRPच्या युध्दामुळे खऱ्या बातम्यांऐवजी टीआरपी वाढवणाऱ्या चर्चांना भावना.

• कॉर्पोरेट मालकीमुळे पत्रकारितेवर नियंत्रण.

🧨 उदाहरण: राज्य निवडणुकीत पे न्यूज पॅकेजेस व्हिडीओ शूट करून लोकांचा विश्वास हरवणारे खुलासे समोर आले.

२३. पत्रकारितेचे आजचे तंत्रज्ञान

• Canva / Photoshop – माहिती प्रदर्शक इन्फोग्राफिक्स करण्यासाठी.

• OBS Studio – लाइव प्रसारणासाठी.

• Telegram / Signal – स्त्रोतांची सुरक्षितता ठेवण्यासाठी.

• OSINT – मुक्त स्त्रोतांचे वापर करून तपासण्याचे तंत्र.

🎙 उदाहरण: युद्धाच्या प्रसारासाठी OSINT तज्ञांनी सॅटेलाइट चित्रांचा वापर करून दोन्ही बाजूंच्या विधाने पडताळली.

२४. कायदा आणि पत्रकार

अधिकार

• माहितीचा अधिकार (RTI).

• अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य (भारतीय संविधान कलम १९).

• सार्वजनिक आयोजनांमध्ये उपस्थित राहण्याचा हक्क.

जोखमी

• बदनामीच्या तक्रारी (डिफेमेशन).

• १५३ए सारख्या गुन्हेगारी कलमाखाली एफआयआर.

• काही वेळा देशद्रोहाचा आरोपदेखील.

⚖ उदाहरण: एका पत्रकाराला बीएमसी बैठकीचा फोटो घेण्याचा अधिकार आहे, पण वैयक्तिक माहिती शेअर करताना सविस्तर नियमांचे पालन आवश्यक आहे.

भाग ५ – पत्रकार शिक्षण, अभ्यासक्रम, माध्यमसंस्था, करिअर व भविष्य

२५. पत्रकारिता शिक्षण भारतात: सुरुवात

स्वातंत्र्यानंतर भारतात व्यावसायिक पत्रकारिता शिक्षण स्थापन झाले. दिल्ली, मुंबई, पुणे, कोलकाता येथे पत्रकारिता शाळा उघडल्या गेल्या ज्यांनी पारंपरिक माध्यमांच्या तत्त्वांवर आधुनिक पद्दतींचे ज्ञान दिले.

का शिकावे पत्रकारिता?

• व्यावसायिक मानक आणि तत्त्वे शिकण्यासाठी.

• न्यूज रूममध्ये काम करण्यायोग्य घडून येण्यासाठी.

• वरिष्ठ पत्रकार व संपादकांसोबत नेटवर्किंगसाठी.

२६. बीएमएम (Bachelor of Mass Media) – संपूर्ण अभ्यासक्रमाचा आढावा

बीएमएम हा भारतातील सर्वाधिक लोकप्रिय पदवी कोर्स आहे. याला आज BAMMC (Bachelor of Arts in Multimedia & Mass Communication) म्हटले जाते.

कोर्सची रचना:

• तीन वर्षांचा डिग्री प्रोग्राम.

• सहा सेमेस्टरमध्ये विभागलेला.

• मुंबई विद्यापीठासह इतर राज्य बोर्डांमध्ये उपलब्ध.

मुख्य विषय:

• सेमेस्टर १: पत्रकारिता परिचय, संवाद कौशल्य, माध्यम इतिहास

• सेमेस्टर २: बातमी लेखन, भारतीय राजकारण, रेडिओ व टिव्ही पत्रकारिता

• सेमेस्टर ३: माध्यम कायदा आणि नैतिकता, फीचर लेखन, जाहिरात नीती

• सेमेस्टर ४: माध्यम व्यवस्थापन, संशोधन पद्धती, संपादन कौशल्ये

• सेमेस्टर ५: प्रगत पत्रकारिता (बीट रिपोर्टिंग), नवीन माध्यम तंत्रज्ञान, जनमत

• सेमेस्टर ६: फ्रीलान्स पत्रकारिता, अंतिम प्रोजेक्ट/इंटर्नशिप, मोबाईल पत्रकारिता, तथ्य तपासणी

उदाहरण:

मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न केसी कॉलेज, विल्सन, ठाकूर कॉलेज यांसारखे महाविद्यालये विद्यार्थ्यांना स्थानिक न्यूज ब्यूरोमध्ये इंटर्नशिपची संधी देतात, जी व्यावहारिक शिक्षणासाठी महत्त्वाची आहे.

२७. भारतातील प्रमुख पत्रकारिता महाविद्यालये

शहर	कॉलेजचे नाव	वैशिष्ट्य
मुंबई	Xavier Institute of Communication (XIC)	डिप्लोमा + व्यावहारिक शिक्षण
दिल्ली	Indian Institute of Mass Communication (IIMC)	केंद्र सरकारची पाठबळ
पुणे	Symbiosis Institute of Media & Communication	placement मध्ये आघाडी
कोलकता	Jadavpur University	संशोधनावर भर
बंगलोर	Asian College of Journalism (ACJ)	तपास पत्रकारितेवर भर

राज्य विद्यापीठांमध्ये सावित्रीबाई फुले पुणे विश्वविद्यालय, SNDT यांसारखे प्रादेशिक माध्यम अभ्यासक्रमही चालू आहेत.

२८. आंतरराष्ट्रीय पत्रकारिता अभ्यासक्रम

विदेशातील प्रतिष्ठित पत्रकारिता शिक्षण संस्थांसाठी:

• Columbia School of Journalism (USA)

• London School of Journalism (UK)

• Sciences Po Journalism School (France)

• University of Melbourne (Australia)

या कोर्सेससाठी TOEFL/IELTS, पोर्टफोलिओ, आणि SOP आवश्यक आहेत.

२९. जागतिक मान्यताप्राप्त मीडिया संस्था

मीडिया संस्था	देश	खासियत
BBC	UK	सार्वजनिक प्रसारण, युद्ध कव्हरेज
Reuters	UK	आर्थिक व व्यापार बातमी
AP (Associated Press)	USA	वायर सेवा
Al Jazeera	Qatar	मध्य पूर्व व ग्लोबल साऊथ
The New York Times	USA	तपास पत्रकारिता
AFP	फ्रान्स	युरोपियन कव्हरेज
DW (Deutsche Welle)	जर्मनी	बहुभाषिक डिजिटल मीडिया
The Guardian	UK	दीर्घ लेख आणि समितीकृत विचार

भारतीय डिजिटल माध्यम सध्या Guardian आणि NYT च्या संपादकीय मॉडेल्स प्रमाणे निधी जमवत आहेत.

३०. पत्रकारितेतील करिअरचे मार्ग

आज पत्रकारिता केवळ रिपोर्टिंगपुरती मर्यादित नाही, अनेक विभागात क्रिया चालतात:

क्षेत्र	पदे
संपादकीय	रिपोर्टर, संपादक, तपास पत्रकार
प्रसारण	अँकर, प्रोड्यूसर, व्हिडिओ संपादक
डिजिटल	सोशल मीडिया संपादक, मोबाईल पत्रकार, डेटा पत्रकार
इतर	मीडिया संशोधक, तथ्य तपासक, पॉडकास्ट होस्ट/निर्माता

उदाहरणार्थ, एखादा पत्रकार स्थानिक मराठी दैनिकाचा रिपोर्टर म्हणून सुरुवात करुन पुढे राष्ट्रीय डिजिटल माध्यमावर स्वतंत्र पत्रकार होऊ शकतो.

३१. मीडिया स्टार्टअप्स व उद्योजकीय पत्रकारिता

आज यूट्यूब, Substack, स्वतंत्र ब्लॉगिंगमुळे पत्रकार स्वतःचा ब्रँड तयार करत आहेत. आवडीचे प्लॅटफॉर्म:

• The Wire (नॉन-प्रॉफिट)

• Newslaundry (क्राउडफंडिंग)

• Mojo Story (कहाणी सांगणं)

• BoomLive (फॅक्ट-चेकिंग)

• Scroll, The Ken (उच्च दर्जाचे रिपोर्ट)

स्मार्टफोन, रिंग लाईट, मायक्रोफोन, आणि एडिटिंग अॅप वापरून आजकाल सहज पत्रकारिता सुरू करता येते.

भाग ६ – वास्तविक केस स्टडीज, उपयुक्त साधने आणि संदर्भ

३२. भारतीय पत्रकारितेतील प्रत्यक्ष केस स्टडीज

भारतीय पत्रकारितेतील काही अत्यंत महत्वाच्या प्रसंगांचा अभ्यास केल्यास नव्या पत्रकारांना धैर्य, नैतिकता आणि परिणामकारकता समजते.

क. आणीबाणीचा काळ (१९७५–७७)

• सरकारी सेंसरशिपमुळे वृत्तपत्रे बंद पडली, प्रेसरूम्सना विजेची कपात करण्यात आली.

• Indian Express ने संपादकीय पान रिकामं सोडलं, सरकारच्या दडपशाहीयविरोधात तीव्र निदर्शने झाली.

• यामुळे आपातकालीन काळानंतर पत्रकारांचा अधिक स्वातंत्र्यवादी आणि जागरूक दृष्टिकोन तयार झाला.

ख. निर्भया प्रकरण (२०१२)

• समाजात प्रचंड आंदोलन झाले.

• माध्यमांनी न्यायालयासाठी दबाव वाढविला, त्यातून जलद आणि कडक न्याय प्रक्रिया साकारली गेली.

• #JusticeForNirbhaya हा राष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्ध झाला.

ग. कोविड-१९ संकट (२०२०–२१)

• पत्रकारांनी ऑक्सिजनच्या कमतरता, लसींच्या विलंब, स्थलांतरित मजूरांची अडचण जगाला समजावली.

• स्थानिक माध्यम व स्वतंत्र पत्रकारांनी मुख्यधारेतील बातम्यांना शक्तिशाली प्लॅटफॉर्म दिला.

घ. शेतकरी आंदोलन (२०२०–२२)

• मुख्यधारातील माध्यमांनी काहीशी दुर्लक्ष केलं, पण फ्रीलान्स आणि पर्यायी माध्यमांनी ग्रामीण आवाज उंच केला.

• The Lallantop, Mojo Story सारख्या डिजिटल चॅनलांनी आंदोलनातील तथ्ये आणि स्थानिक भावना लोकांपर्यंत पोहचवल्या.

🧠 शिकवण: धैर्यशील पत्रकारिता धोरणांत व जनमतामध्ये बदल घडवते.

३३. पत्रकारांसाठी उपयुक्त टेम्पलेट्स आणि साधने

प्रत्येक पत्रकार, नवीन असो वा ज्येष्ठ, यांच्याकडेची एक कार्यक्षम साधनसंग्रह असणे आवश्यक.

📑 प्रेस नोट फॉरमॅट

• मथळा (Headline)

• दिनांक व ठिकाण (Dateline)

• मुख्य मजकूर (5Ws: काय, कोण, कधी, कुठे, का)

• संपर्क माहिती (Contact Info)

📑 न्यूज रिपोर्ट स्वरूप

• मथळा

• लेखकाचे नाव (Byline)

• परिचयात्मक परिच्छेद

• मजकूर (उद्धरणांसह, तथ्यांसह)

• निष्कर्ष/संदर्भ

📑 आरटीआय अर्ज नमुना

• अर्ज दिनांक

• संबंधित संस्थेचे नाव

• स्पष्ट प्रश्न व उद्दिष्ट

• स्वाक्षरी व आवश्यक कागदपत्रे

📑 मुलाखतीची तपासणी यादी

• विषयाची माहिती

• खुल्या प्रश्नांची यादी

• वेळ व स्थानाची मान्यता

• रेकॉर्ड करण्याची परवानगी

३४. पत्रकारितेतील महत्वाचे टर्म्स (शब्दकोश)

शब्द	अर्थ
बायलाइन	लेखीचा नाव
स्कूप	विशेष, पहिल्यांदाच प्रकाशित घटना
स्त्रोत	माहिती देणारा, गुप्त व्यक्ति
बीट	विशिष्ट बातमी क्षेत्र
स्ट्रिंगर	स्थानिक सहाय्यक पत्रकार
संपादकीय	संपादकाचे मत / अभिप्राय
तथ्य तपासणी	माहितीची पडताळणी

🗣 निदर्शने: प्रत्येक बीटमध्ये वेगळा संवादशैलीचा ज्ञान आवश्यक.

३५. माध्यम कायद्यांची झलक

कायदा	उद्दिष्ट
माहितीचा अधिकार कायदा, २००५	सरकारी नोंदीस प्रवेश
प्रेस कौन्सिल कायदा, १९७८	मुद्रित माध्यमासाठी नैतिक नियम
केबल टीव्ही कायदा, १९९५	टेलिव्हिजन सामग्री नियमन
माहिती तंत्रज्ञान कायदा, २०००	इंटरनेट वापर आणि गुन्हे नियंत्रण
बदनामी कायदे	नागरिकांवरील हानिकारक टीका प्रतिबंध
UAPA & NSA	संरक्षणासाठी कठोर कायदे, कधी कधी गैरवापर

🛡 संधर्भ: कधीही कायदेशीर सल्ला घ्यावा.

३६. पत्रकारांच्या तातडीच्या आणि कायदेशीर सहाय्यासाठी हेल्पलाईन्स

परिस्थिती	संपर्क
कायदेशीर तक्रारी	Lawyers Collective, Media Legal Defence Initiative
ऑनलाइन छळ	NCW, Cyber Crime Portal
धोक्याच्या प्रसंगी	Committee to Protect Journalists
तथ्य तपासणी	BOOM Live, Alt News, Factly

३७. पत्रकारांसाठी शासकीय संपर्क सूची

• Registrar of Newspapers (RNI): www.rni.nic.in

• Press Council of India (PCI): www.presscouncil.nic.in

• PIB Accreditation: www.pib.gov.in

• Maharashtra DGIPR: www.dgipr.maharashtra.gov.in

• BMC Ward Offices: www.mcgm.gov.in

✍ टिप: PRO, IAS ऑफिसर्स, संपादक, पोलिस, आरोग्य विभाग ह्यांची संपर्कपत्रिका नेहमी सोबत ठेवा, विशेषतः स्थानिक बातम्यांसाठी.

३८. आधुनिक पत्रकारांसाठी आवश्यक डिजिटल साधने

साधन	उपयोग
Google Trends	बातमी विषयांची लोकप्रियता मोजण्यासाठी
OBS Studio	लाइव स्ट्रीमिंगसाठी
Trello / Notion	कामाचे आयोजन आणि कालबद्धता
Canva / Adobe	माहितीचित्र आणि ग्राफिक्स बनवण्यासाठी
Otter.ai	ऑडिओ ट्रान्सक्रिप्शनसाठी
Signal / ProtonMail	सुरक्षित संवादासाठी

🎯 सल्ला: आपल्या नोट्स नेहमी गुगल ड्राइव्ह किंवा सुरक्षित क्लाउडवर जतन करा.

३९. वाचनासाठी सुचवलेली पुस्तके

• “The Elements of Journalism” – Kovach & Rosenstiel

• “Everybody Loves a Good Drought” – P. Sainath

• “India’s News Media Crisis” – Sevanti Ninan

• “The Art of Investigative Journalism” – Rajeev Bhattacharya

• “Emergency Chronicles” – Gyan Prakash

४०. शेवटचा विचार: पत्रकारितेचे ध्येय

“पत्रकारितेचा कार्य असा आहे की पीडितांना आधार द्यावा आणि सुखी लोकांना आव्हान द्यावे.”
— फिनली पीटर डन

आजच्या युगात, जिथे अल्गोरिदम हव्यासाचा भाग आहेत, मानवतेच्या आवाजाची गरज अधिक आहे. पत्रकारिता ही एक व्यवसाय नाही तर सार्वजनिक सेवा आहे. आपण जंगली युद्धभूमी अथवा गावाच्या पंचायत बैठकीतून रिपोर्टिंग करत असाल, आपली नागरी जबाबदारी अपार आहे.

🕊 आपण कथा सांगत नाही, आपण इतिहास घडवत आहात.

कोर्सचा संक्षिप्त समारोप व पुढील टप्पा – परीक्षा आणि प्रावीण्य

प्रिय विद्यार्थी आणि पत्रकार मित्रांनो,

आपण पत्रकारितेच्या या विस्तृत आणि सखोल कोर्सच्या शेवटी आहात. यांनी तुम्हाला पत्रकारितेच्या पाया, माध्यमांच्या प्रकारांपासून सुरुवात करत, शासकीय संस्थांपर्यंत, आधुनिक तंत्रज्ञानापर्यंत आणि करिअर पर्यंतच्या सर्व पैलूंवर सखोल माहिती दिली आहे. आता पुढील टप्पा म्हणजे तुम्ही या संपूर्ण ज्ञानाची चाचणी देऊन यशस्वी होणे.

परीक्षा उद्दिष्टे:

• तुमच्यातीत पत्रकारितेच्या तत्त्व, नैतिकता व कायद्यांचे ज्ञान तपासणे.

• विविध माध्यम प्रकारांबाबतच्या तंत्र-धारणा आणि भूमिका ओळखून त्याचा उपयोग कसा करायचा ते समजून घेणे.

• भारतीय व जागतिक पत्रकारितेच्या इतिहासाचा अभ्यास.

• हाताळलेल्या केस स्टडीजवरून तुम्हाला परिस्थितीनुसार निर्णय घेण्याची कौशल्ये विकसित करणे.

• डिजिटल व सोशल मीडिया मध्ये पत्रकारितेचा प्रभाव व जबाबदाऱ्या समजणे.

परीक्षा स्वरूप:

• बहुविकल्पी प्रश्न (MCQ)

• लघु उत्तरे

• सखोल विषयात्मक प्रश्न

• केस स्टडी अनालिसिस

• लेखनाचे त्वरित प्रयोग (प्रेस नोट, रिपोर्टसारखे)

परीक्षेची पुढील प्रक्रिया:

• परीक्षेची तारीख व वेळ प्रणालीद्वारे कळवली जाईल.

• यशस्वी उमेदवारांना प्रमाणपत्र दिले जाईल.

• परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर, पुढील स्तरावरील प्रॅक्टिकल प्रशिक्षण किंवा कार्यशाळा आयोजित केल्या जातील.

Free Certification Course on Foundations of Journalism

[translate:महाराष्ट्राचा नव संवाद]

[translate:धन्यवाद! तुम्ही यशस्वीरित्या परीक्षा पूर्ण केली आहे. तुमचे प्रमाणपत्र लवकरच मेलवर पाठवले जाईल.]